Zgrupowanie Kryska

Barykada na ulicy Książęcej na Czerniakowie

Miejsce pamięci na Czerniakowie

Tablica pamiątkowa przy ul. Wilanowskiej upamiętniająca ostatni bastion broniony 23 września przez żołnierzy Zgrupowania "Kryska", Zgrupowania "Radosław" i 9 Pułku Piechoty 3 Dywizji Piechoty

Zgrupowanie "Kryska" – zgrupowanie wojskowe Armii Krajowej walczące w powstaniu warszawskim, utworzone 8 sierpnia 1944, na Czerniakowie. Od 28 sierpnia zostało przemianowane na III Batalion "Kryska" w odcinku wschodnim "Podobwodu Śródmieście Południowe". Od 7 września zgrupowanie podlegało dowódcy odcinka czerniakowskiego płk. Janowi Mazurkiewiczowi "Radosław". Zgrupowanie walczyło do upadku Czerniakowa 23 września 1944.

Szlak bojowy

Na Powiślu Czerniakowskim od 1 sierpnia walczyło V Zgrupowanie "Siekiera", jednak wskutek przebiegu walk pojawiło się tam również szereg innych oddziałów m.in. II Batalionu WSOP "Narew", plutonów z obwodu Mokotów. Pojawił się również samozwańczy dowódca Izydor Sosnowski "Kapitan Sęp" (faktycznie podoficer z organizacji "Miecz i Pług"), ze swoim oddziałem. Chaos organizacyjny spowodował,że oddziały walczyły na własną rękę, zaś cześć podporządkowała się "Sępowi".

7 sierpnia na rozkaz dowódcy odcinka płk. Jana Szczurek-Cergowskiego "Sławbora", na Powiśle Czerniakowskie przybył kpt. Zygmunt Netzer "Kryska" wraz z częścią II Batalionu WSOP z rozkazem objęcia dowództwa wszystkich oddziałów na Czerniakowie. 9 sierpnia "Kryska podporządkował sobie V zgrupowanie (bez jednej kompanii), II Batalion WSOP (bez kompanii 23); pluton 1 szwadronu 1 pułku szwoleżerów AK (dowódca ppor. Stanisław Frydrychowicz "Waf" z Rejonu 1 Obwód Mokotów;), 535 pluton Słowaków (dowódca ppor. Mirosław Iringh "Stanko", z Rejonu 3 Obwód Mokotów); Pluton 1140 ppor. Stanisława Mrozowskiego - "Nałęcza Sławomira" z 3 kompanii III zgrupowania Rejonu 1 Obwód Śródmieście; Oddział Wydziału Marynarki Wojennej KG AK "Szczupak", Pluton 140 ppor. Jana Zapęckiego "Łokietka" oraz kilka drobnych oddziałów.

10 sierpnia teren podzielono teren na trzy odcinki:

• Pododcinek "Jelito" - dowódca por. rez. Leszek Skrzetuski "Jelito" (dotychczasowy zastępca dowódcy II Batalionu WSOP). W skład odcinka weszły 21 i 22 kompanie WSOP, Pluton 1140, pluton 535 Słowaków, pluton 140 "Pancerniaków", załoga Portu, oddział "Blaszanka" i miejscowe oddziały ochotnicze.
• Pododcinek "Tum" - dowódca por. rez. piech. "Tum" Teofil Budzanowski "Tum" (dotychczasowy zastępca dowódcy V Zgrupowania "Siekiera"); W skład odcinka weszły 2 i 4 kompanie V Zgrupowania "Siekiera" oraz pluton 140 "Łokietka".
• Pododcinek "Kwiatkowski" - dowódca por. rez. Mieczysław Fajęcki "Kwiatkowski" (dowódca 24 kompanii WSOP); W skład odcinka weszła 24 kompania WSOP.

Według meldunku pkt. "Kryski" z 10 sierpnia 1944 skład zgrupowania liczył 724 żołnierzy, w tym 108 kobiet.

Jednostka	Oficerowie	Szeregowi	WSK	Razem
dowództwo	7	22	16	45
24 kompania WSOP	8	158	22	188
oddział "Janusz" (pluton 1140, pluton "Blaszanka")	5	145	30	180
oddział "Jelito" (21 i 22 kompanie WSOP)	3	90	16	109
1 kompania b. V Zgrupowania	2	56	-	58
2 kompania b. V Zgrupowania	2	67	12	58
4 kompania b. V Zgrupowania	2	48	-	50
ogółem	29	586	96	711

Do składu 711 osób, należało doliczyć lekarza i 12 sanitariuszek WSK. Ponadto w odrębnym meldunku dodano pluton wartowniczy "Lecha" (1 ofcier i 19 żołnierzy.

7 września 1944 dowódcą odcinka Górny Czerniaków został mianowany dowódca zgrupowania "Radosław", który przybył wraz z 500 żołnierzami. Dotychczasowy dowódca odcinka, kpt. "Kryska" został mu podporządkowany. Żołnierze zgrupowania Kryska bronili wtedy odcinka: Stocznia Rzeczna – ul. Łazienkowska – Rozbrat – Zagórna.

Ostateczna walka o Czerniaków rozpoczęła się 10 września. Do 23 września toczono ciężkie walki o przyczółek czerniakowski. Teren opanowany przez oddziały polskie zmniejszał się. Wkrótce część żołnierzy ewakuowała się kanałami na Mokotów, inni dostali się na prawy brzeg Wisły.

Jednymi z sanitariuszek były Eileen Frances Short i Małgorzata Lorentowicz, funkcję łączniczki sztabu pełniła Maria Cetys, zaś kapelanem zgrupowania był Józef Stanek.

Po zdobyciu Czerniakowa. Ranni powstańcy i żołnierze-berlingowcy w niewoli

W walkach powstania warszawskiego Zgrupowanie "Kryska" straciło ok. 680 żołnierzy.

Ordre de Bataille

Dowództwo

• Dowódca zgrupowania - kpt. art. Zygmunt Netzer "Kryska" (8 sierpnia - 12 września, ciężko ranny), por. rez. piech. Teofil Budzanowski "Tum" (12 września - 14 września, ranny), mjr Edward Jaworowicz "Bicz" (14 września - 15 września, poległ), kpt. Marcin Junosza-Stępkowski "Sowa" (15 września, ciężko ranny w akcji, nieprzytomny zabrany przez Niemców), por. rez. kaw. Kazimierz Wasilewski "Bachus" (15 września - 16 września, poległ), por. Jan Żuchowski "Trojan" (16 września, poległ), ppor. Tadeusz Wasilewski "Kret" (16 września - 22 września);
• Zastępca dowódcy - por. Roman Rożałowski "Siekiera" (8 9 sierpnia, ranny), por. Teofil Budzanowski "Tum" (9 sierpnia - 12 września);

Oddziały (struktura od 19 sierpnia)

• l Pododdział (batalion) "Tur" - dowódca kpt. art. Zbigniew Specylak-Skrzypecki "Tur", do 11 IX (ciężko ranny); por. Jan Kotwicz Janek" (od 11 do 13 września, poległ); por. art. Jan Żuchowski "Trojan" (od 1 do 16 września);
  • 1 kompania (Grupa "Trojana" z II Batalionu WSOP "Narew") - dowódca por. Jan Żuchowski "Trojan" (do 16 września).
    • 1 pluton - dowódca plut. Roman Wilczek "Lupus", (do 17 września, dowódca przeprawił się przez Wisłę);
    • 2 pluton - dowódca st. sierż. Józef Kędzierski "Jaszczur";
    • 3 pluton (były pluton 535, od 30 sierpnia w składzie w l kompanii) - dowódca ppor. Mirosław Irigh "Stanko" (do 17 września, przeprawił się przez Wisłę);
  • 2 kompania - dowódca ppor. rez. Józef Kozłowski "Łazarz" (do 11 września, ciężko ranny), ppor. rez. Gerard Badowski "Wesołowski" (od 11 do 21 września, ranny, przeprawiony przez Wisłę);
    • 1 pluton ("Wodniacy" m.p. Port Czerniakowski) ppor. inż. "Włodek" (Władysław Mączko "Włodek", (ranny 18 i 30 sierpnia. Powrócił ze szpitala 3 września), plut. pchor. Adam Wiśniowski "Tramp" (od 18 sierpnia do 3 września);
    • 2 pluton ("Pancerniacy" m.p. ul. Solec l) - dowódca ppor. Józef Kozłowski "Łazarz" (jednocześnie dowódca kompanii);
    • 3 pluton ("Kompania Uzbrojenia", "Warsztaty", "Rektyfikacja") - dowódca ppor. rez. Fabian Pałaszewski Śmigły" (do 28 sierpnia odkomenderowany do Śródmieścia Południe), ppor. "Lech" (NN) (od 28 sierpnia do l września); ppor. Gerard Badowski "Wesołowski" (od l do 11 września);
    • 4 pluton (Grupa "Szczupak") - dowódca kmdr ppor. Władysław Macioch "Mizio" (od 28 sierpnia);
  • 3 kompania - dowódca ppor. Władysław Matwicz "Igor" (poległ 20 września);
    • 1 pluton "Blaszanka" - dowódca ppor. Leszek Rose "Leszek", (ranny 31 sierpnia, po kilku dniach wrócił do plutonu, ponownie ranny 12 września);
    • 2 pluton (były pluton 1140) ppor. rez. Tadeusz Kawecki "Janusz", (od 3 do 28 sierpnia - odkomenderowany do Sródmieścia Południe), w zastępstwie ppor. Władysław Matusewicz "Igor", ppor. rez. kaw. Bronisław Smoleński "Surma" (od 5 do 17 września, przeprawił się przez Wisłę);
    • 3 pluton (były pluton 535 Słowaków, 30 sierpnia pluton przeniesiony do l kompanii) - dowódca ppor. rez. Mirosław Iringh "Stanko";
    • Grupa "Kret" - dowódca ppor. rez. Tadeusz Wasilewski "Kret";

• 2 Pododdział (batalion) "Tum" - dowódca por. rez. Teofil Budzanowski Tum";
  • 4 kompania (z 4 kompania V Zgrupowania "Siekiera") - dowódca por. Teofil Budzanowski "Tum";
    • 1 pluton - dowódca kpr. pchor. Janusz Jabłoński "Leszczyc", (poległ l sierpnia), kpr. pchor. Tadeusz Budzanowski "Tumek", "Tum-Junior" (od 2 sierpnia do 13 września, ciężko ranny);
    • 2 pluton - dowódca sierż. Jan Urbianiak "Szymański", (do 17 sierpnia poległ), st. sierż. Wacław Sadrzak "Chińczyk" (od 17 sierpnia, ranny we wrześniu);
    • 3 pluton - dowódca kpr. pchor. Jan Piwowarski "Konar" (ciężko ranny 15 września);
    • 4 pluton - dowódca ppor. "Lech" (NN) (od 18 do 28 sierpnia), ppor. Marian Ochalski "Namura", (od 28 sierpnia do 16 września, 17 września przeprawił się przez Wisłę);
    • Grupa "Łokietek" (były pluton 140 wcielony 18 sierpnia do 4 kompanii, jako drugi 4 pluton, do 20 sierpnia zwany grupą Łokietka") - dowódca ppor. rez. Jan Zapęcki "Łokietek", (śmiertelnie ranny 21 września);
  • 2 kompania (z 2 kompania V Zgrupowania "Siekiera", 30 sierpnia przemianowana na 5 kompanię) - dowódca ppor. art. Eugeniusz Rutkowski "Goraj" (poległ 13 września); ppor. "Komar" (NN) (poległ 14 września); ppor. rez. Stanisław Jordan-Warzycki "Szumski", (od 14 do 23 września, zamordowany po wzięciu do niewoli);
    • 1 pluton (pluton 121) - dowódca st. ogniom. Mieczysław Piechowski Mały"; Tadeusz Czarnecki ps. “Uszycki” dowódca 5 kompanii batalionu Tum w Zgrupowaniu “Kryska”
    • 2 plutonu (pluton 122) - st. sierż. "Czech" (NN) (śmiertelnie ranny 12 września); plut. Romuald Ronisz "Jur II" (od 12 do 16 września, ciężko ranny 16 września);
    • 3 plutonu (pluton 123)- ppor. rez. "Jerzy" (NN), (do 10 sierpnia - przeniesiony do innej kompanii); por. rez. Tadeusz Adamczyk "Ujazdowski" (od 10 sierpnia do 4 września, śmiertelnie ranny 11 września); ppor. rez. Witold Woźniak "Ryszard" (od 7 września);
    • pluton sanitarny - komendantka san. kompanijna Katarzyna Olszewska "Kasia Ordon", (ranna 13 września);

• 3 Pododdział (batalion) "Kwiatkowski" (24 kompania WSOP przemianowana 30 sierpnia na 6 kompanię)- dowódca por. rez. Mieczysław Fajęcki "Kwiatkowski" (do 22 sierpnia); ppor. Stanisław Jordan-Warzycki "Szumski" (od 25 sierpnia do 1 września);
  • 1 pluton - dowódca por. Józef Majewski "Ster", (poległ 15/16 września), por. Tadeusz Chełmiński "Warski" (od 2 września, poległ);
  • 3 pluton - dowódca Feliks Pietrzak "Piotrowski", poległ; por. "Lisowski" (NN) (od 24 sierpnia do 12 września, poległ);
  • 4 pluton - dowódca ppor. Stanisław Jordan-Warzycki "Szumski" do 25 sierpnia, ppor. Zbigniew Wójtycki "Zet" (od 25 sierpnia do 15 września - z częścią 4 plutonu przeszedł kanałami na Mokotów);
  • pluton sanitarny - komendantka san. kompanijna (Teodozja Paszkowska-Wciślińska "Tekla-Iryd" (ranna 11 września);

Bibliografia

• Tadeusz Grigo, Powiśle Czerniakowskie, Warszawa 1989 ISBN 83-11-07667-7