Zgwałcenie

Zgwałcenie
KK z 1997
Ciężar gatunkowy	występek
Przepis	art. 197 § 1 k.k.
Kara	pozbawienia wolności od lat 2 do 12
Strona podmiotowa	umyślna w zamiarze bezpośrednim
Odpowiedzialność od 15. roku życia	tak
Typ kwalifikowany	tak
Typ uprzywilejowany	tak
Przeczytaj: Ważne zastrzeżenia!

Uwiedzenie Sabinek – przykład gwałtu w czasie wojny

Tycjan, Sextus Tarquinius i Lukrecja

Zgwałcenie – zmuszenie drugiej osoby do obcowania płciowego, poddania się innej czynności seksualnej lub wykonania takiej czynności przez jedną lub wiele osób, posługujących się siłą fizyczną, przymusem, nadużyciem władzy, podstępem lub wykorzystujących niemożność wyrażenia świadomej zgody przez daną osobę. Sprawca zgwałcenia nazywany jest gwałcicielem.

Zgwałcenie w polskim prawie karnym

Zgwałcenie jako przestępstwo

O przestępstwie zgwałcenia w typie podstawowym, mowa jest w art. 197 § 1 Kodeksu karnego, który penalizuje doprowadzenie przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem drugiej osoby do obcowania płciowego. Art. 197 § 2 K.k. określa drugą ostać zgwałcenia, polegającą na doprowadzeniu przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem do poddania się lub wykonania innej czynności seksualnej. Typy kwalifikowane zgwałcenia tworzą art. 197 § 3 (zgwałcenie zbiorowe, zgwałcenie małoletniego poniżej lat 15 i zgwałcenie kazirodcze) i art. 197 § 4 K.k. (zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem). Potocznie często określa się zgwałcenie mianem "gwałtu". Jednak w prawie karnym nie jest to uzasadnione, ponieważ termin "gwałt" ma inne znaczenie, oznacza gwałtownie i bezwzględnie stosowaną przemoc fizyczną. W takim znaczeniu "gwałt" występuje np. w przestępstwie porwania statku (art. 166 K.k.).

Pojęcie zgwałcenia zbiorowego

W czasie wojen lub konfliktów zbrojnych często dochodzi do gwałtów wojennych

Ze zgwałceniem zbiorowym w rozumieniu 197 § 3 K.K. mamy do czynienia wtedy, kiedy sprawców jest co najmniej dwóch, przy czym wystarczy, że obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej dopuszcza się tylko jeden z nich, czyli np. w sytuacji, gdy z czterech sprawców stosunek z ofiarą odbył jeden z nich, a pozostałych 3 ją tylko trzymało, za zgwałcenie zbiorowe odpowiedzą wszyscy czterej. Jest tak dlatego, że w polskim prawie karnym zgwałcenie polega nie na podjęciu obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej, lecz na doprowadzeniu do nich. Sprawca, który przytrzymuje pokrzywdzonego także doprowadza go do określonej w przepisie czynności, nawet, jeżeli sam jej nie podejmuje.

Uwagi odnośnie do osób małoletnich

Przykład usiłowania zgwałcenia osoby małoletniej

W polskim Kodeksie karnym zgwałcenie na osobie poniżej piętnastego roku życia zawsze wypełnia znamiona przestępstwa z art. 197 par. 3 K.k. W niektórych systemach prawnych doprowadzenie osoby poniżej pewnej granicy wieku do obcowania płciowego, poddania się innej czynności seksualnej lub wykonania takiej czynności uznaje się za zgwałcenie bez względu na fakt, że czynność seksualna odbywa się za zgodą obydwu stron. W Kodeksie karnym z 1997 r. obcowanie z małoletnim poniżej 15 roku życia, nawet przy jego zgodzie, penalizuje art. 200. Typ ten błędnie nazywany jest w języku potocznym pedofilią.

Rodzaje zgwałceń

W nauce kryminologii zgwałcenie można klasyfikować na różne sposoby: np. w odniesieniu do okoliczności, w jakich miał miejsce, w odniesieniu do tożsamości ofiary lub sprawcy. Można wyróżnić m.in. zgwałcenie kazirodcze, zgwałcenie na randce, zgwałcenie małżeńskie, zgwałcenie więzienne, zgwałcenie wojenne, zgwałcenie zbiorowe. 

Zgwałcenie w małżeństwie

Przestępstwo zgwałcenia może również popełnić jeden małżonek na szkodę drugiego. Żona nie musi utrzymywać kontaktów seksualnych z mężem i na odwrót. W polskim prawie obowiązek wspólnego pożycia małżonków określony w art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w żadnym wypadku nie uprawnia małżonka do jego egzekwowania w jakikolwiek sposób. Niedochowywanie tego obowiązku przez jednego małżonka może jedynie uprawniać drugiego do żądania rozwiązania małżeństwa przez rozwód.

Zgwałcenie prostytutki

Prostytutki podlegają takiej samej ochronie prawnej jak inne osoby, czyli kontakt seksualny z taką osobą wbrew jej woli jest takim samym przestępstwem jak zgwałcenie osoby nie świadczącej usług seksualnych. Zgwałceniem natomiast nie jest sytuacja, jeśli do samego kontaktu dojdzie przy zgodzie prostytutki, a następnie klient nie zapłaci lub zapłaci mniej niż zadeklarował. W zależności od zamiaru sprawcy taką sytuacje można rozpatrywać w kategorii oszustwa (prawo karne) lub nie wywiązania się z umowy (prawo cywilne).

Zgwałcenie na randce

Termin zgwałcenie na randce (ang. date rape) opisuje wymuszony kontakt seksualny, do którego dochodzi pomiędzy osobami, które dobrze się znają, przyjaźnią się lub darzą się uczuciem. Dochodzi zwykle do niego podczas spotkań towarzyskich, niekiedy z użyciem substancji psychotropowych (takich jak np. substancje wchodzące w skład pigułki gwałtu) lub alkoholu. Wymuszenie kontaktu seksualnego może być planowane lub dochodzi do niego spontanicznie. Oskarżenia o gwałt na randce są często trudne do udowodnienia.

Jak uniknąć bycia ofiarą gwałciciela stosującego tabletkę gwałtu?

• nie należy pozostawać na imprezie otwartego napoju bez opieki
• nie należy brać udziału w konkursach picia (kto wypije więcej)
• przy gorszym samopoczuciu zwrócić się o pomoc do zaufanej osoby, lub ochroniarza, a unikać ciemnych miejsc (ofiara pod wpływem tabletki gwałtu często jest gotowa opuścić imprezę z pierwszą napotkaną osobą)
• należy pić umiarkowaną ilość alkoholu (wiele ze zgwałceń na randce zachodzi u ofiar w stanie upojenia alkoholowego)

Zgwałcenie oralne

Termin zgwałcenie oralne opisuje przestępstwo zgwałcenia, w którym:

• narzędziem zaspokojenia popędu płciowego sprawcy są usta ofiary (polega najczęściej na zmuszeniu ofiary do wykonania fellatio),
• rzadziej; sprawca stymuluje oralnie narządy płciowe ofiary wbrew jej woli (np. 23-letnia Norweżka skazana na 9 m-cy za zgwałcenie. Wykonała ona pewnemu mężczyźnie fellatio bez jego zgody)^{[potrzebne źródło]}.

Zgwałcenia oralne zwykle dotyczą zgwałceń więziennych lub pedofilnych, ale bywa, że dorosłe kobiety są gwałcone oralnie.

zgwałcenie więzienne

Zgwałcenia więzienne (jedna z postaci tzw. „przecwelenia”), służą nie tylko zaspokojeniu potrzeby seksualnej, mają też charakter rytualny. Celem zgwałcenia więziennego może być chęć zdominowania współwięźnia, chęć zdegradowania go, ukarania (np. za donosicielstwo) lub chęć rozładowania agresji. Zgwałcenia w więzieniu przeważnie mają charakter zbiorowy, często są połączone z pobiciem. Polegają na zmuszeniu ofiary do odbycia stosunku analnego, często także oralnego. Na zgwałcenia więzienne narażeni są głównie mężczyźni słabi fizycznie i psychicznie lub odsiadujący wyroki za określone przestępstwa (najczęściej przestępstwa seksualne wobec dzieci). Zgwałcenie więzienne pozbawia mężczyznę poczucia męskiej tożsamości – otrzymuje on kobiece imię, przy pomocy którego zwracają się doń współwięźniowie. Więzień taki („cwel”) od tej pory jest zmuszany do świadczenia usług seksualnych współwięźniom oraz wykonywania różnych „brudnych” prac (np. mycia muszli klozetowych), ponadto współwięźniowie mogą się nad nim znęcać w inny sposób. Status „cwela” jest w zasadzie statusem dożywotnim i utrzymuje się on w sytuacji przeniesienia więźnia do innego więzienia lub rozpoczęcia po pobycie na wolności odbywania nowej kary (nawet po upływie lat) – współwięźniowie bowiem starają się „sprawdzić” więźnia przeniesionego lub ponownie skazanego i przesyłają grypsy do innych więzień z prośbą o informacje o statusie takiej osoby, a po ich otrzymaniu traktują go stosownie do ich treści. Zgwałcenie jest najbrutalniejszym ze sposobów "przecwelenia" jednak nie jedynym. Następuje ono też np. w wyniku brutalnego pobicia, pobrudzenia więźnia kałem, uderzenia w twarz szczotką do czyszczenia klozetów, dotknięcia twarzy członkiem. Zjawisko „przecwelenia” w zasadzie nie występuje w więzieniach kobiecych.

Płeć ofiar i sprawców

Zdecydowana większość zgłaszanych zgwałceń to sytuacje, w których ofiarą jest kobieta a sprawcą mężczyzna. Zgwałcenia, w których sprawca i ofiara są mężczyznami prawie wyłącznie dotyczą zdarzeń w więzieniach lub sytuacji, kiedy ofiara jest osobą małoletnią. Zgwałcenia, w których ofiara i sprawca są kobietami, to prawie wyłącznie zgwałcenia zbiorowe, podczas których sprawczyni pomagała przełamać opór ofiary lub też przytrzymywała ją, kiedy sprawca-mężczyzna odbywał stosunek z nią – zdarzają się jednak przypadki, kiedy taka sprawczyni jest inicjatorką zgwałcenia i także dokonuje innej czynności seksualnej na ofierze (dochodzi do tego w sytuacji, kiedy np. zgwałcenie ma być "karą" dla znienawidzonej koleżanki). Sytuacje, w których ofiarą jest mężczyzna a sprawcą kobieta dotyczą przede wszystkim kontaktów kobiety z małoletnim chłopcem lub wykorzystania stosunku zależności; zasadniczo takie sytuacje (zgwałcenie mężczyzny przez kobietę) nie są zgłaszane.

Obwinianie ofiary

Obwinianie ofiary to obarczanie ofiary przestępstwa całkowitą lub częściową odpowiedzialnością za fakt popełnienia przestępstwa przez sprawcę. W kontekście zgwałćenia obwinianie ofiary koresponduje z hipotezą sprawiedliwego świata i przekonaniem, że określone zachowania ofiary (takie jak flirtowanie, atrakcyjny seksualnie wygląd), mogły zachęcić sprawcę do popełnienia gwałtu. Skrajnym przejawem obwiniania ofiary jest wyrażanie opinii, iż ofiara "sama się o to prosiła", gdyż nie zachowywała się właściwie. Jak suka nie da, to pies nie weźmie to przysłowie używane w Polsce dla obwiniania ofiar gwałtu.

Do usprawiedliwienia zgfwałcenia używanych jest wiele stereotypów dotyczących ról płciowych i gender. W przypadku, gdy sprawcą jest mężczyzna, a ofiarą kobieta, stereotypy te odnoszą się do przekonania, że władza przypisana jest mężczyznom, podczas gdy kobiety zostały stworzone do seksu i bycia obiektami seksualnymi, lubią być zmuszane do seksu i ustawiane na swoim miejscu, a męskie potrzeby i zachowania seksualne są niekontrolowane i muszą być zaspokojone. W przypadku gdy sprawczynią jest kobieta, a ofiarą mężczyzna, zgwałcony mężczyzna bywa postrzegany jako słaby lub, w kulturach w których mężczyźni zyskują status dzięki podbojom seksualnym, bywa uważany za szczęściarza.

Fałszywe oskarżenia

Zdarzają się sytuacje, kiedy albo konkretna osoba jest oskarżana nieprawdziwie o zgwałcenie, albo też jakaś osoba zaczyna twierdzić, że została zgwałcona (bez wyszczególniania podejrzanego), kiedy takie zdarzenie nie miało miejsca w ogóle. Przyczyny to przede wszystkim:

• chęć zwrócenia na siebie uwagi lub uzyskania od otoczenia współczucia dla "ofiary" albo też traktowanie śledztwa jako "rozrywki" dla zgłaszającej – takie sytuacje najłatwiej są demaskowane, ponieważ taka osoba widząc, że uzyskała uwagę, współczucie czy rozpoczęcie śledztwa, przeważnie zaczyna tak "wzbogacać" opowieść, że staje się ona kompletnie niewiarygodna;
• chęć uniknięcia negatywnych konsekwencji swego postępowania – dotyczyć to może np. nastolatki, która chcąc uniknąć gniewu rodziców za zbyt późny powrót wymyśla opowieść, że została zgwałcona, lub też takiej nastolatki, która chcąc uniknąć wyrzutów obecnego chłopaka z powodu braku dziewictwa oskarża poprzedniego przed obecnym o gwałt;
• chęć zmuszenia innej osoby do określonych zachowań, czyli szantaż – oskarżenie jest skutkiem sytuacji, kiedy osoba szantażowana odmawia spełnienia żądań osoby szantażującej i w rezultacie ta osoba realizuje swoją groźbę wniesienia oskarżenia;
• chęć "ukarania" innej osoby np. za zerwanie znajomości;
• chęć dokonania legalnego przerwania ciąży np. przez nastolatkę, która zaszła w nieplanowaną ciążę i obawia się konsekwencji.

Istnieją także sytuacje, kiedy dana osoba może sądzić, że została "wykorzystana", podczas gdy okoliczności nie wyczerpują znamion przestępstwa zgwałcenia – typowe przykłady:

• sytuacja, którą w języku potocznym określa się mianem „uwiedzenia”, czyli gdy do kontaktu seksualnego doszło, bo np. dany mężczyzna „był miły i namówił mnie do tego”;
• sytuacja, kiedy „ofiara” po odbytym za pełną zgodą stosunku (lub innym kontakcie typu seksualnego) jest rozczarowana jego przebiegiem, osobą oraz zachowaniem partnera, okolicznościami itp. i żałuje, że wtedy zgodziła się – w tej kategorii mieszczą się sytuacje, kiedy „sprawca” odmawia zapłaty prostytutce lub płaci mniej niż zadeklarował. Takie podejście wynika z tego, że na sam akt jednak zgoda istniała;
• kłamstwa (dotyczące np. możliwości kontynuacji znajomości, pozycji zawodowej i społecznej „sprawcy”, umożliwienia „ofierze” „zrobienia” kariery modelki/aktorki/itp.), dzięki którym doszło do udzielenia zgody na kontakt seksualny, w praktyce orzeczniczej zazwyczaj nie są uważane za podstęp, więc nie wyczerpują znamion przestępstwa, o ile nie wiążą się z nadużyciem stosunku zależności lub krytycznego położenia ofiary (przykład kłamstw związanych z taką sytuacją i mogących zostać uznanymi za podstęp został opisany w noweli „Szkice węglem”);
• sytuacja, kiedy dana osoba znajdowała się pod wpływem alkoholu tak, że wyraziła zgodę na kontakt seksualny, której niekoniecznie by udzieliła będąc trzeźwa – nie dotyczy to podania „pigułki gwałtu”, zmuszenia do picia alkoholu, takiego stopnia nietrzeźwości, że ofiara była nieprzytomna oraz młodego wieku ofiary. W praktyce orzeczniczej przyjmuje się bowiem, że każda dorosła osoba zna działanie alkoholu i może go nie pić, a ilość alkoholu niezbędna do upicia dorosłej osoby jest na tyle duża, że nie ma możliwości podania jej bez wiedzy tej osoby.

Zobacz też

• GHB – „koktajl gwałtu”, „pigułka gwałtu”
• Marsz Puszczalskich
• Przemoc wobec kobiet
• Przemoc seksualna
• Rapex – kondom dla kobiet chroniący przed gwałtem
• Tabletka gwałtu

Linki zewnętrzne

• Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”
• Policja radzi "Zgwałcenie jest przestępstwem"
• Policyjny Telefon Zaufania tel. 0-800-120-226
• Policyjna statystyka zgwałceń

Artykuł uwzględnia stan prawny na 12 sierpnia 2006. Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.