Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Ziemia chełmska (także Chełmszczyzna[1][2]) stanowiła eksklawę, czyli oddzielną część województwa ruskiego, będąc zupełnie od niego odciętą przez województwo bełskie. Graniczyła na północy z województwem brzeskolitewskim, a część tej granicy na lewym brzegu Bugu stanowiła rzeczka Włodawka. Na wschód, przechodząc daleko za prawy brzeg Bugu, graniczyła z Wołyniem. W części zabużańskiej leżał Opalin, Luboml, i najdalej, bo na samym krańcu północno-wschodnim ziemi, położone Ratno i Datyń. Na południu ziemia chełmska graniczyła z województwem bełskim, posiadając na jego terenie własną enklawę – Hrubieszów, a na zachodzie z województwem lubelskim. Bug przecinał ziemię chełmską na dwie nierówne części, a Wieprz brał początek na południowym jej krańcu przy granicy województwa bełskiego. W mniejszej części, zabużańskiej, miała swoje źródła rzeka Prypeć i znajdowało się kilka sporych jezior – Tur, Pulmo, Świtaskie (czyli Świtiach), Łuna, Biała. System prawny w oparciu o prawo magdeburskie.
Spis treści |
Dzieje ziemi chełmskiej przedstawiają od X wieku ścieranie się dwóch wpływów: zachodniego Piastów i wschodniego Rurykowiczów, a gdy najazdy tatarskie zdruzgotały potęgę książąt Rusi, przybył jeszcze trzeci współzawodnik do władzy – oręż potężnego Giedymina. Gdy Kazimierz Wielki przyłączył w roku 1340 Ruś Czerwoną do Polski, zaczęły się spory i walki między Kazimierzem i książętami litewskimi o ziemię chełmską i Wołyń. Mocą ugody z Olgierdem, Kazimierz Wielki, odzyskawszy ziemię chełmską, oddał ją w dzierżawę Jerzemu Narymuntowiczowi, księciu bełskiemu, zostawiając załogę polską w grodzie chełmskim. Gdy jednak książę ten wchodził w ciągłe zmowy przeciw Polsce i dopomagał najazdom Litwinów, król Ludwik, następca Kazimierza, zarządziwszy roku 1377 wielką wyprawę, zajął Chełm i ostatecznie ziemię chełmską wcielił do Korony.
Ziemia chełmska rządziła się oddzielnie od województwa ruskiego, sejmikowała w Chełmie, wybierając dwóch posłów i jednego deputata. Dzieliła się na dwa powiaty: chełmski i krasnostawski, z których każdy miał starostwo grodowe, w Chełmie i Krasnymstawie, i osobnych urzędników ziemskich. Niegrodowe starostwa były: lubomlskie, ratnieńskie, hrubieszowskie i inne. Senatorów było dwóch: większym, czyli krzesłowym, był biskup chełmski (rzymskokatolicki), a mniejszym chełmski kasztelan. Powiat chełmski w roku 1676 posiadał 16 miast i miasteczek oraz 260 wsi, a powiat krasnostawski 7 miast i 167 wsi.
Stołeczne miasto ziemi, Chełm, nazwane tak od wyrazu słowiańskiego chołm, oznaczającego górę, leży nad rzeczką Uherką, dopływem Bugu. Nad rzeką Huczwą, w jednej z najżyźniejszych okolic Polski, leży Hrubieszów, po łacinie Rubesovia. Była to wieś królewska Rubieszów, którą Władysław Jagiełło w roku 1400 zamienił na miasto. Mikołaj Rej z Topoli, w dobrach swoich przy wsi Kobyle w ziemi chełmskiej, założył ok. roku 1547 miasto, które od swego imienia nazwał Rejowcem.
Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny, chcąc odpowiednią swej zamożności wznieść rezydencję, a zarazem przyczynić się skutecznie do obrony kraju, założył w powiecie krasnostawskim miasto i twierdzę Zamość (po łacinie Zamoscia), któremu nadał herb wyobrażający świętego Tomasza z włócznią, a mieszczan, kupców i rękodzielników zaopatrzył szczodrze we wszelakie dobrodziejstwa i przywileje. Dla podniesienia oświaty krajowej założył w końcu XVI wieku akademię w Zamościu, dając świetny przykład magnatom polskim, w jaki sposób kochać i służyć swej ojczyźnie. Znajdowała się w Zamościu bogata zbrojownia, szacowna biblioteka i rzadkie rękopisy. W katedrze pw św. Tomasza (dawnej kolegiacie) po prawej stronie prezbiterium znajduje się kaplica z grobami Zamoyskich, a niżej ten prosty, ale wszystko mówiący napis: "Hic situs est Joannes Zamoyski". Jest to jeden z ważniejszych pomników dla tego wielkiego męża, pod którym w małym sklepie spoczywają jego zwłoki. Blisko tej kaplicy, w filarze z prawej strony, wyryty jest na małej marmurowej tablicy nagrobek sławnego poety Szymona Szymonowica, przyjaciela i domownika Jana Zamoyskiego, który lubił otaczać się uczonymi i szczycił się ich przyjaźnią. Akademia Zamojska, chyląc się później ku upadkowi, przetrwała jednak do roku 1784. Południową część ziemi chełmskiej (powiatu krasnostawskiego) zajmowała ordynacja zamojska, której znaczna część przeciągała się na zachód, do powiatu urzędowskiego w województwie lubelskim.
|
||||||||||
