Ziemie zabrane

Ziemie Zabrane (kolor żółty) na tle granic Rzeczypospolitej z 1772 roku

Królestwo Polskie i zachodnie gubernie Rosji w 1902

Ziemie Zabrane, prowincje zabrane (ros. Западный край, Kraj Zachodni) – wschodnie województwa Rzeczypospolitej Polskiej zagarnięte w latach 1772–1795 w wyniku rozbiorów Polski przez Imperium Rosyjskie z wyłączeniem obszaru Królestwa Polskiego.

Do obiegu naukowego i publicystyki pojęcie to wprowadził Maurycy Mochnacki już w 1834 roku. W 1914 ziemie te zamieszkiwało 2,5 mln Polaków, stanowiąc większość tamtejszych warstw ziemiaństwa i inteligencji.

Terytoria składowe ziem zabranych

Do ziem zabranych zaliczano utracone w I rozbiorze (1772) Polskie Inflanty, północną część województwa połockiego, województwa mścisławskie, witebskie i południowo-wschodnią część województwa mińskiego (ok. 92 tys. km²). Utracone w II rozbiorze (1793) województwo kijowskie, bracławskie, część podolskiego, wschodnią część wołyńskiego i brzeskiego, resztę województwa mińskiego i część wileńskiego (ok 250 tys. km²). Utracone w III rozbiorze pozostałe ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego i ziemie na wschód od Bugu (ok. 120 tys. km²) oraz obwód białostocki uzyskany przez Rosję na mocy traktatu tylżyckiego w 1807 r. Łącznie ponad 462 tys. km².

Demografia

W 1910 roku szacuje się że na ziemiach zabranych żyło ok. 24 500 000 - 26 013 400 ludzi (53-56 osób na km²). Zdaniem Romana Dmowskiego populacja Polaków wynosiła szacunkowo ok. 6 mln na 26 mln (23% całej populacji), natomiast Eugeniusz Romer szacował populację Polaków w ziemiach zabranych na ok. 5 mln na 24,5 mln (20% całej populacji). Urzędowe wyliczenia podawały że na tych ziemiach żyło tylko od 0,8-1,1 mln Polaków.

Historia

Ziemie zabrane przez Rosję Rzeczypospolitej Obojga Narodów w wyniku rozbiorów, które nie weszły w skład utworzonego w 1815 r. Królestwa Kongresowego.

Za panowania Aleksandra I w guberniach zachodnich: grodzieńskiej, wileńskiej, mińskiej, wołyńskiej, podolskiej i obwodzie białostockim przeważał żywioł polski. Od 1819 jednostki te pozostawały pod naczelnym zarządem administracyjnym wielkiego księcia Konstantego. Na wszystkich stanowiskach tamtejszej administracji przeważali Polacy. Tamtejsza szlachta posiadała szeroki samorząd lokalny i cieszyła się przywilejami w kwestiach włościańskich, podatkowych i wojskowych, których to przywilejów pozbawione było ziemiaństwo Królestwa Polskiego. Za panowania Mikołaja I stanowiska wyższe i niższe w administracji cywilnej zaczęli obejmować Rosjanie.

Początkowo część polskiej opinii publicznej, po nadaniu przez Aleksandra I uchodzącej wówczas za liberalną Konstytucji Królestwa, liczyła na kolejne gesty cara wobec Polaków, w tym rozszerzenia terenów „Kongresówki” na część obszarów byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Takie rozszerzenie nigdy jednak nie nastąpiło, a w 1912 z części guberni siedleckiej i lubelskiej wydzielono nawet gubernię chełmską, bezpośrednio wcieloną do Imperium Rosyjskiego.

Zobacz też

• powstanie listopadowe na ziemiach zabranych
• powstanie styczniowe na ziemiach zabranych
• manifestacja Jedności Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Kownie w 1861 r.
• organizacje niepodległościowe 1815-1830
• Koło Kresowe

Bibliografia

• Daniel Beauvois Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie 1793-1914 ,Wydawnictwo: UMCS, Lublin 2005 ISBN 83-227-2377-6 ;
• Paweł Jasienica, Dwie drogi, O powstaniu styczniowym, Warszawa 1985
• Stefan Kieniewicz, Powstanie Styczniowe, Warszawa 1994.
• Marceli Kosman, Historia Białorusi, Wrocław 1979.
• Jerzy Ochmański, Historia Litwy, Wrocław 1982.
• Władysław Serczyk, Historia Ukrainy, Wrocław 2001.
• Trzy powstania narodowe, pod red. Władysława Zajewskiego, Warszawa 1994.