Związek frazeologiczny

Związek frazeologiczny, frazeologizm – utrwalone w użyciu połączenie dwóch lub więcej wyrazów, które ma ustalone znaczenie (np. kolokacje wierutne kłamstwo, kardynalny błąd, wykonać unik, popełnić wykroczenie), często przenośne (np. idiomy nabić kogoś w butelkę, pójść po rozum do głowy, wychodzić przed orkiestrę, wywiesić białą flagę). Podział frazeologizmów na kolokacje i idiomy jest nieostry, gdyż niekiedy trudno jest ustalić, czy znaczenie wynikowe danego wyrażenia, zwrotu lub frazy jest sumą znaczeń poszczególnych słów.

Do związków frazeologicznych zaliczane mogą być także przysłowia, porzekadła, sentencje i maksymy.

Większości związków frazeologicznych nie należy przekładać dosłownie (czyli tłumacząc słowo w słowo) na inne języki, na przykład angielskiemu przysłowiu too many cooks spoil the broth (dosł. „zbyt wielu kucharzy (ze)psuje rosół”) odpowiada polskie gdzie kucharek sześć, tam nie ma co jeść.

Klasyfikacja

Związki frazeologiczne dzielimy według dwóch kryteriów: ze względu na charakter gramatyczny (tzw. klasyfikacja formalna) lub ze względu na rodzaj zespolenia (tzw. klasyfikacja znaczeniowa, semantyczna).

Pierwszy typ klasyfikacji nakazuje wyróżnić:

• wyrażenie, w którym ośrodkiem frazeologizmu jest rzeczownik, przymiotnik, imiesłów przymiotnikowy, czy rzadziej przysłówek, np. krokodyle łzy, dziadowski bicz, częstochowski rym, krótko i węzłowato
• zwrot, gdzie ośrodkiem frazeologizmu jest czasownik lub imiesłów przysłówkowy, np. zakochać się na zabój, wciskać kit
• frazę, czyli związek frazeologiczny będący zdaniem lub równoważnikiem zdania, w którym wyrazy są z sobą silnie zespolone znaczeniowo, np. człowiek człowiekowi wilkiem, kij ma dwa końce.

Klasyfikacja semantyczna wyróżnia frazeologizmy:

• swobodne (luźne)
• łączliwe
• stałe, w tym idiomy.

Pochodzenie

Pochodzenia stałych związków frazeologicznych dopatruje się w:

• Biblii (np. alfa i omega – pierwotnie „początek i koniec”, czyli określenie Boga; obecnie „człowiek wszystkowiedzący”)
• mitologii (np. janusowe oblicze – dwulicowość)
• literaturze (np. dantejskie sceny – odniesienie do obrazu piekła w Boskiej komedii Dantego Alighieriego; obecnie „wydarzenia straszne, przerażające”)
• historii (np. pójść do Kanossy – nawiązanie do wydarzeń z roku 1077; obecnie „pójść z przeprosinami”)
• dawnych obyczajach (np. podać czarną polewkę, rzucić rękawicę)
• życiu codziennym (np. stanąć kością w gardle, siedzieć z założonymi rękoma, z niejednego pieca chleb jeść)
• wyrażeniach gwarowych i slangowych (np. poczta pantoflowa z gwary warszawskiej).

Zobacz też

• frazeologia
• frazeologizmy biblijne
• frazeologizmy mitologiczne
• porównanie